2.Mahmut Dönemi

2.Mahmut Dönemi (1808-1839)

2.Mahmut Dönemi‘ndeki Siyasi Olaylar,Islahatlar,Yenilikler ve Önemli Olaylara geçmeden önce,2.Mahmut kimdir ve 2.Mahmut’un hayatına kısaca bakalım;

2.Mahmut Kimdir? 2.Mahmut’un Hayatı

2.mahmut dönemi siyasi olaylari

Osmanlı Devleti’nin 30.Padişahı ve İslam Dünyası’nın 95.halifesi olan 2.Mahmut’un babası I.Abdulhamit,annesi ise Nakşidil Valide Sultandır.20 Temmuz 1785 tarihinde Topkapı Sarayı’nda doğan 2.Mahmut,henüz 4 yaşında iken babası I.Abdülhamit vefat etmiştir.Bunun üzerine amcası 3.Selim onu çok iyi bir şekilde yetiştirmiştir. II.Mahmut’tan sonra padişah olan Sultan Abdülmecit ve Sultan Abdülaziz 2.Mahmut’un oğullarıdır. II.Mahmut’un eşleri ise Bezmialem Sultan ve Pertevniyal Sultandır. 30 yıla aşkın Osmanlı Devletine padişahlık yaptıktan sonra 1 Temmuz 1839 tarihinde 53 yaşında vefat etmiştir. 2.Mahmut’un hayatına kısaca baktıktan sonra şimdi de 2.Mahmut Dönemi‘ne bakalım;

2.Mahmut Dönemi Önemli Olayları ve Gelişmeleri

Sultan 3.Selim’den sonra tahta çıkan IV.Mustafa’dan (2.Mahmut’un Ağabeyi) memnun olmayan Nizam-ı Cedid’çiler tekrar 3.Selim’i tahta çıkarmak için güçlü bir orduya sahip olan ve aynı zamanda 3.Selim yanlısı da olan Rusçuk Ayanı Alemdar Mustafa paşaya sığındırlar. Sığındılar diyoruz zira Yeniçeriler onları buldukları yerde öldürüyorlardı.(Rusçuk nerededir? Rusçuk;daha önce Osmanlı Devletinin sınırları içinde bulunan bugünkü Bulgaristan Devleti’nin bir şehridir.)

Rusçuk Ayanı Alemdar Mustafa Paşa da 3.Selimi tekrar tahta çıkarmak için büyük bir askeri güçle Topkapı Sarayına doğru hareket etmiş ve kısa bir süre sonra saraya varmıştır.Bunu gören IV.Mustafa kendisinden başka hanedanın erkek üyesinin kalmaması için hemen 3.Selim’in ve 2.Mahmut’un ölüm emrini verir.Cellatlar 4.Selimi öldürtükten sonra 2.Mahmut’u da öldürmek için odasına doğru giderler,2.Mahmut’u seven saray çalışanları onu kaçırarak kurtarırlar.

Alemdar Mustafa Paşa saraya girince 3.Selimin öldürülmüş olduğunu görür,karşı koyan muhafızları-askerleri bertaraf ettikten sonra 4.Mustafayı tahttan indirir ve 2.Mahmut’un tahta çıkmasını sağlar.Böylece 1808 yılında 2.Mahmut Dönemi resmen başlamış olur.
2.Mahmut,kendisini tahta çıkaran Rusçuk Ayanı Alemdar Mustafa Paşayı sadrazamlığa getirir.

Sened-i İttifak nedir? Sened-i İttifak’ın sebepleri nelerdir? Sened-i ittifakın Önemi ve Özellikleri nedir?

Gerek Anadolu’da gerekse Rumeli’de çok güçlü bir konum elde eden ve kendi bölgelerinde adeta başına buyruk hareket eden dolayısıyla devlet otoritesini oldukça zayıf bir hale getiren Ayanlar’ın kontrol altına alınması amacıyla 2. Mahmut tarafından görevlendirilen Sadrazam Mustafa Paşa, tüm Ayanları İstanbul’a toplantıya çağırır.

Bügünkü Kağıthane ilçesinin Çağlayan semtinde Sadrazam Mustafa Paşa önderliğinde;Kadı,Şeyhülislam ve Bahriye Nazırı ile Yeniçeri Ocağı temsilcilerinin de hazır bulunduğu ve Ayanlar ile bölgenin ileri gelenlerinin de hazır bulunmasıyla geniş katılımlı bir toplantı yapılır ve bu toplantı sonucunda Sened-i İttifak imzalanır.

Sened-i ittifak’ın önemi 

Burada Sened-i İttifak iki yönden çok önemlidir.
1-İlk defa padişahın yetkileri kısmi de olsa sınırlandırılmıştır.
2-Bu birlik Anlaşması,tam olarak uygulanmasa da Osmanlı tarihindeki Anayasal düşüncenin ve Demokratikleşe fikirlerinin başlangıcı olarak kabul edilebilir.

Sened-i İttifak’ın Sonuçları ve Maddeleri nelerdir?

* Tüm Ayanlar Padişahın otoritesini kabul edip ona riayet edecekler.

* Yapılacak yeniliklere karşı çıkan olursa veya padişaha karşı isyan eden olursa padişaha yardım edecekler.

* Ayanlar kendi bölgelerinde vergi toplanmasına yardım edecekler ve vergi oranlarının belirlenmesinde de ayanlara danışılacak.

* Ayanlar asker ve devlet gelirlerinin toplanmasında devlete yardımcı olacaklar.

* Sadrazam keyfi uygulamalarda bulunmayacak.

* Osmanlı Devletin’de padişahın yetkileri ilk defa bu anlaşmayla sınırlandırılmıştır.

* İmzalanan bu belgeyle birlikte padişahın otoritesi zaafa uğramıştır.

* Sened-i İttifak,1215 yılında İngiltere’de imzalanan Magna Carta’ya benzetilmektedir.

Nitekim Soylu kişiler ile Kral arasında imzalanan Magna Carta ile birlikte Kralın yetkileri sınırlandırılmış ve demokratikleşme fikri ortaya çıkmıştır.

* Sonuç olarak Sened-i İttifak her ne kadar tam olarak yürürlüğe girmemiş olsa da kendisinden sonra ilan edilen Tanzimat Fermanı ile Islahat Fermanı’na zemin hazırlamıştır.

2.Mahmut Dönemi Siyasi Olayları,Gelişmeleri Nelerdir?

2.Mahmut Dönemi siyasi olaylar bakımından çok sıkıntılı geçmiştir.Yeniçerilerin isyanları,Osmanlı-Rus savaşları,Navarin faciası,Bükreş Antlaşması,Edirne antlaşması,Mısır sorunu,Hünkar iskelesi antlaşması ve Baltalimanı Antlaşması gibi hayati öneme haiz siyasi olaylar yüzünden Osmanlı Devleti 2.Mahmut Dönemi çok çok zor ve sıkıntılı geçmiştir.

Şimdi 2.Mahmut Dönemi Siyasi Olaylarını,gelişmelerini kronolojik olarak ele alalım;

Yeniçerilerin İsyanı

Osmanlı Padişahlarından 1.Murat (Murat Hüdavendigar) döneminde kurulan Yeniçeri Ocağı,Fatih Sultan Mehmet‘in babası olan 2.Murat döneminden (Buçuktepe isyanı ile) başlayarak çeşitli dönemlerde isyanlar çıkarmışlardır.

Fakat son dönemlerde neredeyse Osmanlı Devletini Yeniçeriler yönetir hale gelmişti.Hemen hemen onların her dediği bir şekilde bir isyan sonucununda gerçekleşiyordu.

Bunu bilen 2.Mahmut amcası 3.Selim gibi Yeniçeri ocağını kaldırıp onun yerine Avrupai tarzda bir ordu kurmak istiyordu fakat birden bire olmazdı.

Sekban-ı Cedid Ocağının Kurulması

Ancak 2.Mahmut bu düşüncesini gerçekleştirmek için bir fırsat bekliyordu zira Yeniçerilerin tepkisinden çekiniyordu.Sadrazam Mustafa Paşanın Ayanlarla Sened-i İttifakı imzalamasından güç alarak Sekban-ı Cedid ocağını kurdu.

Ancak herzamanki gibi yeniliklere karşı olan ve çıkarlarının zarar göreceğini düşünen Yeniçeriler tekrar isyan ettiler.Amaçları sekban-ı Cedid ocağını kapatmak ve 4.Mustafayı tekrar tahta çıkarmakidi.

Bu İsyan Sonucunda Sadrazam Mustafa paşa öldürüldü.
2.Mahmut’un da dönemin şeyhülislam’ından fetva alarak 4.Mustafa’yı (yeniçerilerle işbirliği yaptığı gerekçesiyle) boğdurtur.

Bunun sonucunda hanedanın başka erkek üyesinin kalmaması üzerine Yeniçeriler 2.Mahmut’la anlaşmak zorunda kalırlar.

Fakat 2.Mahmut da onların ne yapacağından tam olarak emin olmadığı için Yeniçerilerin isteklerinin karşılanması ve ortamın tekrar sakinleşmesi amacıyla Sekban-ı Cedid ocağını kapatır.

2.Mahmut Avrupai tarzda yeni bir ocak kurma fikrinden vazgeçmiyordu.Bu sefer devlet adamalarına emir vererek ve Yeniçerilerinin ileri gelenlerinin de desteğini alarak “Eşkinci” ocağının kurulmasını sağladı.

Ancak kısa bir süre geçtikten sonra Yeniçeriler kendilerinin lağvedileceği korkusuyla ve yerlerine 3.Selim Döneminde kurulan Nizam-ı Cedid ocağının tekrar kurulacağı şaiyaları sonucunda tekrar isyan ettiler fakat 2.Mahmut bu sefer Yeniçeri Ocağını kapatmaya kararlıydı.Halkın sancak-ı şerif altına toplanması kararı alındı.

Kutsallığına inanıldığı için sancak-ı şerif çıkarıldığı zaman bütün halk sorgusuz sualsiz sancak-ı şerif’in altına toplanarak padişaha destek veriyordu.

Halkın da büyük desteğiyle büyük çarpışmalardan sonra Yeniçerilerin kışlaları topa tutulup yakılarak 18 Haziran 1826 tarihinde Yeniçeri Ocağı kesin olarak ortadan kaldırıldı.Bu olay tarihte “Vakay-ı Hayriye” olarak adlandırılır.2.Mahmut Yeniçeri Ocağı yerine Avrupai tarzda “Asakir-i Mansure-i Muhammediyye” ordusunu kurdu.

1806- 1812 Osmanlı Rus Savaşı

Balkanlarda hakimiyet kurmak istiyen Ruslar, Eflak(Romanya) ve Boğdan’ı(Moldovya) işgal eder ve ayrıca sırpları da Osmanlıya karşı isyan etmeye teşvik eder.Bunun karşısında Osmanlı Devleti Ruslara savaş ilan eder.Netice İtibari ile 1806 Osmanlı Rus Savaşı “Bükreş Antlaşması”yla sona ermiştir.

Bükreş Antlaşması’nın Önemi ve Maddeleri

* Osmanlı Devleti’ne karşı ilk isyan eden millet “Sırplar” olmuştur ve bu antlaşmayla beraber Osmanlı Devletin’de “ilk İmtiyaz” da Sırplara verilmiştir.

* Rusya işgal ettiği yerlerden çekilmiştir.Baserabya dışında.

* Tuna Nehri sınır olarak belirlenmiştir.

* Eflak ve Boğdan iki yıl boyunca Osmanlıya vergi vermeyeceklerdir.

Navarin Faciası ( Baskını-Katliamı ) Nedir?

1815 yılında Mora Yarımadası’nda bir Rus general olan “Aleksander İpsilati” tarafından Rumların haklarını savunmak maksadıyla “Filik-i Eterya” cemiyeti-örgütü kurulur.

Bu örgütün öncülüğünde Eflak’ta ilk Rum ayaklanması olur fakat başarıya ulaşamaz.Daha sonraları yani 1821 tarihinde bu sefer yine Filik-i Eterya öncülüğünde Mora Yarımadası’nda isyan çıkarırlar.

Ancak bu sefer Avrupa devletleri ve ünlü ingiliz şair “Lord Bayron” yanı sıra İstanbul’daki Ortodoks Patriği de büyük bir destek verirler.2.Mahmut patriğinin bu hareketinin sonucunda patriği astırır.

Buradaki isyanı bastıramayacağını anlayan Osmanlı Devleti,”Mısır valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa”dan yardım ister.Mehmet Ali Paşa da Girit ve Mora valiliklerinin kendisine (oğullarına) verilmesi karşılığında isyanı bastıracağını kabul eder.

Mehmet Ali Paşa isyanı bastırır fakat bir süre sonra kuvvetlerini geri çeker.İsyan zaman zaman tekrar çıkar.Bunun üzerine İngiltere,Fransa ve Rusya Osmanlı Devleti’ne gelerek Rumlara bağımsızlık verilmesini isterler fakat 2.Mahmut bunu kabul etmez.

İstekleri kabul görmeyen Rusya,Fransa ve İngiltere Mora Yarımadası yakınında bulunan Navarin’deki Osmanlı ve Mısır donanmasına saldırırlar.üç saat süren savaş sonunda Osmanlı ve Mısır donanmasına ait olan yaklaşık 60 gemiyi yakarlar.

Bu savaş sonunda Fransa,İngiltere ve Rusya bin kadar asker kaybederken Osmanlı ve Mısır donanması tam altı bin asker kayıp vermiştir.

1828-1829 Osmanlı Rus Savaşı

Navarin faciası sonucunda Osmanlı Devleti Rusya ile olan anlaşmalarını iptal eder ve Çanakkale bağazını da Rus gemilerine kapatır.Ayrıca Navarin faciası (baskını-katliamı) nedeniyle diğer devletlerden savaş tazminatı ister.

Fransa ve İngiltere tazminat vermeyeceklerini söyleyerek büyükelçilerini geri çekerler.
Fakat Rusya da bunu kabul etmez ve büyükelçisini geri çekerek Osmanlı Devletine savaş ilan eder.

Ancak Navarin Faciası nedeniyle Osmanlı donanmasının zayıf olması ve 1826 yılında kaldırılan Yaniçeri ocağının yerine kurulan Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusunun henüz tam olarak hazır olmaması nedeniyle Ruslar bir yıllık savaş sonucunda doğudan Ardahan,Erzurum ve Kars’ı,batıdan ise Edirne’yi işgal ederek istanbul’a çok yaklaşmışlardır.

Bunu gören 2.Mahmut Rusya ile “Edirne Antlaşması” imzalamak zorunda kalmıştır.

Edirne Antlaşmasının maddeleri

Osmanlı Devleti için 1829 yılında imzalanan Edirne Antlaşması’nın şartları maddeleri ağır olmuştur.
Bu Antlaşmaya göre;
* Sırplara Özerklik verilmiştir.Bu sayede Osmanlı devleti “ilk imtiyazı” sırplara vermiş olur.

* Sırplar içişlerini ve vergileri düzenleme hakkı elde ettiler.

* Yunanistana bağımsızlık verilmiştir.Mora’da Yunanistan Devleti kuruldu.Böylece Osmanlıdan ilk bağımsızlık alan millet “Yunanlılar” olmuştur.

* Rusya işgal ettiği Osmanlı toprağından geri çekildi.

Mısır Sorunu (1831)-Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı

Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa daha önce Mora Yarımadası’ndaki isyanı bastırması karşılığında Mora ve Girit valiliklerini istemişti.Bu dediğini gerçekleştirmişti yani isyanı bastırmıştı fakat daha sonra Mora’da Edirne Antlaşmasıyla beraber bağımsız bir Yunan devleti kuruldu.

Ancak Mehmet Ali Paşa yine de isteğinden vazgeçmez ve Girit ile beraber Mora yerine Suriye valiliklerini ister.2.Mahmut bu isteğini kabul etmez.Bunun üzerine Mısır valisi Mehmet Ali Paşa oğlu İbrahim önderliğinde bir orduyu Osmanlı’ya doğru gönderir.

Bu ordu Filistin,Lübnan,Cidde,Suriye Konya ve nihayetinde Kütahya’ya kadar gelir.
Şunu da belirtmekte fayda var.Mehmet Ali Paşa Mısır’ı gerek idari,gerek ekonomik gerekse askeri yönden çok çok geliştirmiştir.Hatta onun döneminde Mısır “Doğunun Güneşi” olarak adlandırılır.Kurduğu ordu Avrupai tarzda çok gelişmiş bir ordudur ve Osmanlı ordusu yani henüz yeni kurulan Asakir-i Mansure-i Muhammediye bu ordu karşısında tutunamayacaktır.

Kütahya’ya kadar gelen Mehmet Ali Paşa (İbrahim Paşa) ordusu 2.Mahmut’u oldukça telaşlandırır.Bunun üzerine Fransa ve İngiltere’den yardım ister fakat bu iki devlet de bu sizin içişleriniz diyerek yardım etmezler.

Ancak bir adım ötesi Osmanlı devletinin elden gitmesi demekti yani Mehmet Ali Paşa’nın ordusu İstanbul’a hareket etse orayı da işgal edebilecek güçteydi.
Bunu anlayan 2.Mahmut “Denize düşen yılana sarılır” diyerek Rusya’dan yardım ister.Rusya yardım etmeyi kabul eder ve Donanma gemilerini İstanbul’u korumak için İstanbul etrafında konuşlandırır.

Rusya’nın boğazlarda ve Osmanlı Devleti üzerinde hakimiyet kurmasını istemeyen Fransa ve İngiltere hemen devreye girerek olaya müdahil olurlar.Ve Mehmet Ali Paşa ile Osmanlı arasında Kütahya Antlaşmasının yapılmasını sağlarlar.

Kütahya Antlaşması’nın Sebepleri Sonuçları ve Maddeleri

Osmanlı Devleti Girit ve Suriye valiliklerini Mehmet Ali Paşaya vermeyeyim derken Mehmet Ali Paşanın Kütahyaya kadar Osmanlı toprağını ele geçirmesi ve Rusya,Fransa ve İngiltere’nin de olaya müdahil olması ile beraber bu sefer Kütahya Antlaşması sonucunda daha fazla valilik vermek zorunda kalmıştır.

Kütahya Antlaşmasına göre;

* Suriye,Cidde ve Girit valilikleri Mehmet Ali Paşa’ya verildi.

* Adana Valiliği ise Mehmet Ali Paşanın oğlu İbrahim Paşaya verildi.

* Mehmet Ali Paşa Osmanlı Devletine vergi verecek.

* İhtiyaç halinde Osmanlı Devletine (Merkez Yönetimine) asker gönderecek.

Hünkar İskelesi Antlaşması nedir? Özellikleri nelerdir?

2.Mahmut, gerek Mısır’daki Mehmet Ali Paşayı gerekse Adana valiliğini alan Mehmet Ali Paşa’nın oğlu İbrahim Paşa’yı Osmanlı Devleti için çok tehlikeli bir tehtid olarak görüyordu.

Bu bu sebepten dolayı ülkenin savunmasını sağlama almak istiyordu fakat tek başına yani Osmanlı Ordusuyla yapamıyacağını da bildiğinden Rusya ile sekiz yıl geçerli olmak kaydıyla 1833 yılında Hünkar İskelesi Antlaşması’nı imzalamak mecburiyetinde kalmıştır.

Tabii bu antlaşmanın imzalanmasında Rusya’nın da kendi güvenliğini sağlamak için boğazlar üzerinde etkili olma isteği çok etkili olmuştur.Yani karşılıklı fayda temelinde bu antlaşma imzalanmıştır.

Hünkar İskelesi Antlaşması maddeleri

* Osmanlı Devleti ihtiyaç halinde Rusya’dan yardım alabilecek.

* Osmanlı Devleti Rusya’ya yapılacak bir saldırı durumunda Boğazları diğer devletlerin savaş gemilerine kapatacak.

* Hünkar İskelesi Antlaşması ile Osmanlı Devleti boğazlar üzerinde son kez egemenliğini kullanmıştır.

* Bu maddelere İngiltere ve Fransa’nın itiraz etmesiyle beraber ilk defa Boğazlar Uluslararası bir sorun haline gelmiştir.

Baltalimanı Antlaşması ve Özellikleri

Rusya ile imzalanan Hünkar İskelesi Antlaşması İngiltere’nin hoşuna gitmemiştir.Mısır sorununda İngiltere ile arasını bozmak istemeyen ve İngiltere’nin desteğini almak isteyen 2.Mahmut İngiltere’nin isteği üzerine 1838 yılında İngiltere ile Baltalimanı Antlaşması imzalamıştır.

Baltalimanı Antlaşmasıyla İngiltere’ye ekonomik imtiyazlar verilmiştir.

Baltalimanı Antlaşması Maddeleri

* Bu antlaşmayla Osmanlı ekomomisi dışa bağımlı hale gelmiştir.

* Osmanlı Devletinde ihracatı yasak olan ürünlere serbestlik getirilmiştir.Özellikle hammade ürünlerine.

* Gümrük vergisi %9 dan %3’e düşürülmüştür.

* İç gümrük vergisi kaldırılmıştır.Yani dış devletlerden Osmanlıya ithalatı yapılan bir ürün bir şehirden bir şehire giderken alınan vergi.

* Baltalimanı Antlaşması ile Osmanlı Devleti Avrupaya bağımlı hale gelmiştir.Çünkü sanayileşmiş Avrupalı devletler hammaddeyi Osmanlı’dan alıp işledikten sonra Osmanlı devletine ürün olarak geri satıyorlardı.

Osmanlı devleti sanayileşmediği için onlarla rekabet edemiyordu dolayısıyla yerli ürün üretemez hale gelmiştir.

Cezayir’in İşgali

2.Mahmut Dönemi dış siyasi olaylarından biri de Fransa’nın Cezayir’i işgal etmesidir. Osmanlı donanmasının Navarin’de yakılmış olması ve Yeniçerilerin lağvedilip yerine kurulan ordunun da hazır olmaması sebebiyle.

Rusya ile yapılan savaşları fırsat bilen Fransa, 5 Temmuz 1830 tarihinde Cezayir’i işgal etti.

Bu işgal ile beraber;

Osmanlı Devleti Kuzey Afrikada ilk kez toprak kaybetmiştir..

2.Mahmut Dönemi Islahatları,Yenilikleri

* Askeri,ekonomik,yönetim,eğitim yani “2.Mahmut Dönemin’de her alanda ıslahat” yapılmıştır.

* Vakay-ı Hayriye olarak da adlandırılan ve artık yozlaşan Yeniçeri Ocağını kaldırmıştır.

* Divan teşkilatı yerine daha modern bir yapıya sahip olan ve bugunkü Bakanlıklar mahiyetinde “Nazırlıklar” kurulmuştur.

* Devlet memurlarına kıyafet düzenlemesi getirilmiştir.Fes,Ceket vs..

* Devlet memurları dahiliye ve hariciye diye ikiye ayrılmıştır.İç memurluklar ve dış memurluklar.

* “Müsadere sistemi” kaldırılmıştır.Onun yerine mülkiyet hakkı tanınmıştır.

* ilk kez Posta teşkilatı kurulmuştur.

* Taşra teşkilatı düzenlenmiştir.Eyalet liva ve kazalar kurulmuştur.İller merkeze bağlanmıştır.

* Askeri amaçlı ilk nüfus sayımı yapılmıştır.

* “Sekban-ı Cedid” ve “Eşkinci Ocağı” kurulmuştur.

* Daha sonra bunların yerine ve kaldırılan Yeniçerilerin yerine avrupai tarzda “Asakir-i Mansure-i Muhammeddiye” ordusu kurulmuştur.

* İlk öğrenim İstanbul’da zorunlu hale getirilmiştir.

* Mekteb-i Tıbbıye ve Mekteb-i Adliye okulları açılmıştır.

* İlk resmi gazete olan “Takvim-i Vaka-i” çıkartılmıştır.

* 2.Mahmut’un mahlası “adli”dir.

* Rüştiye (ortaöğrenim) mektebleri açılmıştır.

* Bu dönemde Avrupaya öğrenci gönderilmiştir.

 2.Mahmut’un türbesi nerededir?

2.Mahmut’un türbesi Beyazıt – Çemberlitaş -Sultanahmet güzergahında yer alan Divanyolu Caddesi üzerindedir.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir